Bestuur naar Broek in Waterland

Het jaarlijkse uitje van het bestuur had het mooie dorp Broek in
Waterland als doel. Bij het terras van een gezellig cafeetje werden we
opgewacht door onze gids Jan Maars. Na de koffie met appelgebak
leidde hij ons met veel kennis van zaken rond langs prachtige huizen en
tuinen. Ook namen we een kijkje in het ‘beroemde huis’,  een rijke
woning waar volgens overlevering Napoleon op bezoek is geweest. Tot
ons genoegen maakte Jan de deur van de kerk open, zodat we het
schitterende interieur konden bewonderen.
Het was een mooie stille avond, zonder veel verkeer en zonder toeristen
een optimaal moment om te wandelen langs het Havenrak en door de
oude straten.
Een bijzondere rondleiding door een indrukwekkend dorp.

Hieronder enkele gegevens over Broek in Waterland.

Het dorp Broek in Waterland werd reeds genoemd in de tweede helft
van de 13de eeuw. In de middeleeuwen waren de bestaansmiddelen
vooral de landbouw, later de veeteelt. In de 16de eeuw waren het
voornamelijk de koopvaart en de haringvangst.
De koophandel vond zijn hoogtepunt in de 17de eeuw. De Broeker
kooplieden handelden vooral met de Oostzeelanden, waaruit ze
voornamelijk graan invoerden; zij namen op de Amsterdamse
graanbeurs een voorname plaats in.
Hun zakelijk succes resulteerde in grote rijkdom, die vaak door
onderlinge huwelijken culmineerde in belangrijke vermogens. Zo liet de
befaamde Neeltje Pater bij haar overlijden in 1789 een vermogen na
van ongeveer 7 miljoen gulden.
Al in de 18de eeuw genoot het dorp internationale bekendheid en werd
door veel reizigers bezocht. Vooral de Broeker properheid, de statige
houten huizen en de omliggende siertuinen waren beroemd.
Het dorp ontstond aan de Noord-Oostzijde van het Broekermeer. Bij de
drooglegging van dat water in 1628 werd een kleine plas gehandhaafd,
het Havenrak, waar omheen het dorp uitgroeide. Opmerkelijk is, dat de
situering van bebouwing in de loop der eeuwen vrijwel niet is gewijzigd.
De houten huizen rond het Havenrak dateren oorspronkelijk uit de 17de
eeuw of vroeger, maar zijn veelal later verbouwd. Hierdoor hebben de
meeste gevels thans een voorkomen uit de 18de of uit de 19de eeuw.
De monumentale panden zijn ook nu nog bijna allemaal van hout en
veelal geschilderd in een kleur die ‘Broeker grijs’ wordt genoemd. In
uiteenlopende reisverslagen uit de 18de eeuw wordt het dorp echter
beschreven als een ‘bonte veelkleurigheid’. Naast heldere kleuren
gebruikten de welgestelde bewoners toen ook zandsteen tinten en
marmer imitaties om hun huizen een voornaam aanzien te geven. De
indruk bestaat dat de toegepaste kleuren in de loop van de 19de eeuw
in toenemende mate met ‘stemmig’ kunnen worden aangeduid. Het
huidige kleurgebruik komt mogelijk voort uit de periode waarin het dorp
in armoede was vervallen en de bewoners alleen nog goedkope grijze
grondverf gebruikte. Sinds Broek in 1969 de status van beschermd
dorpsgezicht kreeg, wordt het Broeker grijs aangehouden als
voornaamste kleur om de eenheid van het dorp te bewaren.
Veel Broeker huizen zijn z.g. ‘driebeuken’, het oudste type woonhuizen
in Noord-Holland. Hierbij rust het dak op een gebintconstructie, waarvan
de stijlen ruim een meter binnen de buitenwanden staan. De driebeuken
zijn veelal aan de achterzijde voorzien van een vierkante stelp, die
breder is dan het huis. Ook deze stelp wordt bewoond (‘woonvierkant’),
doch heeft bij sommige houten huizen mogelijk oorspronkelijk voor
agrarische doeleinden gediend.

Uit Van der Aa´s Aardrijkskundig woordenboek (1836-1851):

Ook staan vele fraaije huizen rondom eenen aangenamen vijver of
waterkom, het Havenrak geheten. De huizen zijn hier veelal zeer
onregelmatig geplaatst, stekende het eene huis vaak eenige, zelfs
somtijds wel tien, voeten voor het andere uit. Zij zijn meestallen van
hout, van buiten met wit, blaauw, of andere kleuren beschilderd, en
hebben daardoor en door de uitstekende reinheid, waarin zij gehouden
worden, het voorkomen als of zij eerst nieuwgebouwd waren. De
zindelijkheid, waardoor dit dorp heinde en ver vermaard is, gaat,
binnenshuis, die van het uiterlijke aanzien nog ver te boven. Alles blinkt
er van zindelijk huisraad, waaraan noch vlek noch spat te vinden is en,
hoe eenvoudig deze voorwerpen in den eersten opslag ook schijnen,
overal straalt het vermogen der inwoners door.


juli 2013
Rijke makelaar op het oudste huis van Broek in Waterland
Het oudste huis
Met zulke steentjes waren vroeger alle straten van het dorp ingelegd
Hier staan de gids Jan Maars (met aktentas) en de bestuursleden in het midden van het dorp
Volop aandacht voor de verhalen van de gids